Peter Leschenko in het repertoire van Don Kozakken
Als de dag van gisteren herinner ik me het ritueel aan de vooravond van de lange treinreis naar mijn grootouders in het zuiden van de toenmalige Sovjet Unie. Een tiental LP’s werd in dikke lagen muf en vergeeld krantenpapier verpakt en daarna - uit angst voor beschadiging- zorgvuldig ingestoken tussen de gevouwen kledingstukken, evenwichtig verspreid in een grote koffer. Dat ritueel zou zich nog een aantal malen herhalen. De hoezen van de LP’s staan me na ruim veertig jaar nog even helder voor de geest: een fletse foto van mannen en vrouwen in zigeunerkledij, dansend van verdriet naar plezier, van droefenis naar blijdschap en op de rode balk in cursieve letters geschreven “Chants Tziganes de Russie”, Russische zigeunerliederen van Peter Leschenko . Zelden zag ik een geschenk zo intens gekoesterd; zelden werd een LP door Russen met zoveel eerbied in ontvangst genomen als die van Peter Leschenko. En waarom? Omdat zijn muziek in de Sovjet Unie niet te verkrijgen was en de schaarste de begeerte opdreef? Vanwege zijn gouden, onnavolgbare stem?
Om zijn prachtige, indringende liederen? Allemaal waar, maar belangrijker was wellicht het motief dat zijn muziek Russischer dan Russisch was, dat hij diep-Russische sentimenten vertolkte, die decennia lang overwoekerd waren door de sjablonen en de clichés van het communisme. Leschenko voerde met zijn muziek (composities, bewerkingen en geheel eigen muzikale interpretaties) de emigranten in het vrije westen in een golf van emotie naar hun gedroomde vaderland en de Russen in de Sovjet Unie terug naar hun –oorspronkelijke- Russische ziel.
Leschenko was daarom DE zanger van de Russische ziel. Peter (Pjotr) Konstatinovich Leschenko werd op 2 juni 1898 in het nabij Odessa gelegen dorpje Isaeva geboren. Met zijn stiefvader verhuisde hij op jeugdige leeftijd naar Kischinov in Bessarabie, een staatje grenzend aan Roemenie en dat sinds 1873 deel uitmaakte van het Russische rijk. In Kischinov werd het de leraren van zijn lagere en middelbare school al snel duidelijk dat ze weliswaar op maatschappelijk gebied niet veel van de jonge Peter hadden te verwachten, maar dat ze te maken hadden met een uitzonderlijk muzikaal talent, dat zichzelf met het grootste gemak gitaar leerde spelen en bovendien over een uitzonderlijke stem beschikte.
Op twintigjarige leeftijd, in 1918, gebeurde er iets dat later bepalend zou zijn voor de muzikale keuze van Leschenko. Bessarabie werd ingenomen door de Roemeense troepen. De Rus Peter Leschenko werd daardoor van de ene op de andere dag een Russische emigrant. Zijn hang naar alles wat Russisch was, werd er immens door vergroot.
Ondanks zijn uitgesproken muzikale talent zou Leschenko zijn loopbaan niet als zanger beginnen, maar als danser. Samen met zijn (eerste) echtgenote, de uit Letland afkomstige balletdanseres Zinaida, trad hij op in een show van ballet en folklore in onder meer het toenmalige Perzie, Turkije en Egypte. In Berlijn (Charlottenburg) waren ze zeer regelmatig te bewonderen in het beroemde Russische restaurant “Tari Bari”. Een echte doorbraak ontstond in Letland, toen hij alleen de bühne op moest, omdat Zinaida zwanger was. Na een optreden begin juni 1930 in een Russische emigrantencafé in Riga, werd hem gevraagd iets te zingen. Peter Leschenko pakte zijn gitaar en zijn eerste schreden op het pad van professionele zanger, componist en arrangeur waren gezet. Niet alleen zijn stem en zijn geheel eigen performance maakten diepe indruk op de bezoekers, maar vooral ook de inhoud van zijn liederen.
Met “Tschto Mnje Gore” (Waarom die droefenis in mijn hart, het leven is meer en de wijn is zoet) van het componistenduo Prokross en German trof hij de emigranten in het hart. Optredens volgden elkaar in hoog tempo op en na een live uitzending van de BBC werden de eerste grammofoonplaten in Londen opgenomen; daarna in Parijs, Riga en Berlijn. Optredens waren er onder meer in Wenen, Londen en vooral Parijs, maar niet in het land van herkomst. In Moskou hadden de autoriteiten weinig begrip voor de liederen van Leschenko. Vooral “Tschoebschik” (met o.m. de triomfantelijk gezongen woorden “Siberië schrikt mij niet af, Siberië is toch ook Russisch”) zette- in de periode dat er dagelijks honderden tot duizenden Russen naar Siberie werden verbannen- kwaad bloed bij de Sovjetautoriteiten. Leschenko werd min of meer persona non grata en zijn muziek werd in de ban gedaan. Moskou had de zanger een gevoelige slag toegebracht, maar de maatregel werkte uiteindelijk averechts. Vrije westerse zenders lieten geen gelegenheid onbenut om zijn liederen uit te zenden.
Zijn grammofoonplaten werden in grote getale de Sovjet Unie binnen gesmokkeld en op de zwarte markt verhandeld. Mede daardoor nam Leschenko’s populariteit ongekende vormen aan. Aanvankelijk richtte Leschenko zich voornamelijk op zigeunerliederen, die zeer populair waren en een plaats innamen tussen de volks- en klassieke muziek. In 1932/1933 raakte de gevierde zanger geheel in de ban van de tango. Tal van componisten (o.a. Oskar Strok) componeerden Russische tango’s voor hem. Leschenko maakte zelf ook composities en bewerkingen van tango’s en in no time werd hij de tangokoning van de Russen. In 1942 begaf hij zich voor het eerst weer op Russische bodem, zij het in een door Roemenie bezet gebied. Daar, in het Gebouw van het Russische Toneel in Odessa, ontmoette hij Vera, die zijn tweede vrouw zou worden.
Twee jaar later, augustus, 1944, toen het Russische leger onder leiding van generaal Boelganin optrok naar Boekarest, werd Leschenko min of meer gedwongen op te treden voor de Russische officieren van de eigenzinnige generaal.
De tocht met Boelganin leidde tot een nieuwe fase in het leven van Vera en Peter Leschenko. In Boekarest openden ze het restaurant “Maxim in het Oosten”, dat door de gasten hardnekkig “Bij Leschenko” werd genoemd. Avond in avond uit trad Leschenko -gekleed in zigeunerkostuum- in zijn halfronde restaurant op voor van heinde en verre gekomen Russische emigranten. Dat ging zes jaar goed. Maar in het voorjaar van 1951 achtten de autoriteiten de tijd rijp bij Leschenko in te grijpen. Op grond van zijn banden met de bij Stalin in ongenade geraakte generaal Boelganin en zijn “contrarevolutionaire repertoire” werd hij gearresteerd, dat wil zeggen in zijn zigeunerkostuum van het podium gesleurd. Zijn restaurant werd gesloten, zijn muziek verboden, zijn bladmuziek in beslag genomen en Leschenko werd overgebracht naar een concentratiekamp in de omgeving van Boekarest. Daar overleed hij op 16 juli 1954.
In de jaren zestig raakte de muziek van Peter Leschenko in de vergetelheid. Echter niet voor eeuwig. Ondanks het feit dat zijn bladmuziek nog in de besloten archieven van de voormalige staatsveiligheidsdienst KGB berust, komt Leschenko’s muziek weer stap voor stap tot leven; niet in de laatste plaats mede dankzij het Don KosakenChor Russland, dat vijf nummers van Leschenko’s repertoire heeft opgenomen voor de CD “A Wonderful Russia” en tijdens dit tournee drie nummers brengt. Zorgvuldig hebben de arrangeurs een omzetting gemaakt voor koor en solist, zonder ook maar enige afbreuk te doen aan het specifieke karakter van Leschenko’s muziek : Russischer dan Russisch!
Gert Selles
