Uit online VPRO-gids

Kozakkenkoor: Vrije geluiden Nederland 1, 26 december 2010 10.30-11.20 uur.  Vandaag in Vrije geluiden de sfeer van bevroren steppen, trojka’s, wodka en warme karakters.

Het Don Kozakken Koor Rusland is te gast.

Gehuld in de originele rode uniformen van de tsarenlegers, sabels aan de riem, schietpatronen op de borst, hun paardenzwepen dreigend door de lucht draaiend. Stoere mannen onder dito bontmutsen imponeren met hun verschijning en overdonderen als ze hun gespierde vocalen inzetten: bassen zo diep dat je ze voelt trillen, warme alten en tenoren die je omverblazen, zelfs in de gortdroge akoestiek van het Amsterdamse Bimhuis. Power én melancholie. Echte mannen mogen huilen. Waterlanders biggelen net niet, maar ogen kleuren als de kostuums bij het inzetten van een romantisch lied uit de sovjettijd.

Huh? Dit zijn kozakken! Werden die tijdens de sovjetdictatuur niet massaal gevangen, gedood, ontkend en ondergronds gedwongen? Ze zijn weer terug, de helden die eeuwenlang met paard en zwaard streden voor moedertje Rusland, de onverschrokkenen die je beter te vriend hield, die ons land bevrijdden van Napoleon, wier cultuur, trots en aanzien zelfs in de marge bloeide. Nog in het kersverse klimaat van de perestrojka was er geen houden meer aan: de kozakken zongen weer, voluit, vrij, onafhankelijk en met elkaar, want samen zingen is bonding, identiteit.

Schlagers
Het Don Kozakken Koor Rusland onder leiding van Marcel Nicolajevich Verhoeff – inderdaad een Nederlander, zijn tweede naam kwam later – is gespecialiseerd in orthodox-christelijke kerkgezangen maar heeft op het repertoire ook oude kozakkenliederen én schlagers uit de sovjettijd. ‘Waarom niet?’ vraagt Verhoeff zich wat verwonderd af. ‘Tijdens de dictatuur mochten kozakken niet meer zingen, religieuze teksten waren taboe, maar verschillende van hun traditionele liederen schopten het wel tot hit door de kelen van Rode Leger-koor. Waarom zouden wij dan niet stukken uit de sovjettijd op het programma zetten? In de jaren zestig en zeventig waren die razend populair, er zitten echte juweeltjes tussen die bijna iedereen is vergeten. Wij hebben daar geen enkele moeite mee, zolang de teksten maar politiek neutraal zijn. We willen een breed repertoire zingen, het gaat ons vooral om hoe we dat zo mooi, of eigenlijk zo levensecht mogelijk kunnen brengen.’

Iedereen, kozak of niet, Rus of nuchtere calvinist is het erover eens: dit is een koor van wereldniveau. Ondanks de voor westerse oren vaak ongebruikelijke harmonieën en onverstaanbare teksten is het de diepe expressie, de zeggingskracht, de ziel van de muziek die je hart opent, of je wilt of niet. De beroemde tenor Nicolai Gedda stelt op de website van het koor: ‘Ik ben zeer onder de indruk dat een Nederlandse dirigent de Russische ziel zo grondig begrijpt – zeer belangrijk bij deze muziek’.

Wat is die ziel?
Verhoeff: ‘Kracht, strijdvaardigheid, betrokkenheid, openheid, melancholie, warmte, romantiek en intense beleving. Een Rus is per definitie geen calvinist, haha. Ik heb altijd een zwak gehad voor de Russische muziek en cultuur. Het zijn de contrasten: tussen onderdrukking en drang tot expressie gebeuren de mooiste dingen.’

Vuurdoop
In Nederland leidde Verhoeff langere tijd het Oeral Kozakken Koor. Daarmee nam hij een cd op die ook in Rusland erg werd gewaardeerd. Verhoeff kreeg van de Nederlandse en Russische overheid wat geld om een studiereis te maken naar Moskou. ‘Daar woonde ik de repetities bij van het Groot Russisch Academisch Staatkoor Alexander Yurlof Capella, een gigantisch, negentig koppen tellend gezelschap. Wauw, ik werd haast omvergeblazen, wat een indruk! “Nu jij,” zei hun dirigent tegen mij. Had ik even niet op gerekend… maar wat had ik te verliezen? En ik wilde er dolgraag achterkomen wat ik ‘verkeerd’ deed. Nu, dat viel reuze mee. Ik begreep het gevoel, versmolt er organisch mee. Ik dacht dat ik hooguit een kwartiertje had staan dirigeren, maar dat bleek anderhalf uur te zijn. Ik werd zo meegesleept dat elk besef van tijd weg viel.

Aan mij de eer dit koor in 1990 te leiden tijdens de allereerste uitvoering sinds de Russische Revolutie van de Liturgie van Tsjaikovsky. Die zou over de hele Sovjet-Unie live op televisie worden uitgezonden. De overheid wilde dat wij concessies deden, met name aan de religieuze teksten, maar dat was ik geenszins van plan. “Dan komen er ook geen camera’s,” was het antwoord. Die kwamen er toch. Zo ging dat toen, officieel werden de touwtjes nog strak gehouden, maar in de praktijk er bleek opeens zoveel mogelijk. In het publiek zat een hogergeplaatst persoon die wist dat de kozakken hun officiële status snel zouden terugkrijgen. Na afloop kwam hij naar mij toe. Of ik interesse had het opnieuw opgerichte Don Kozakken Koor Rusland – terug aan de oevers van de rivier Don, de wieg van de grote Kozakkengemeenschappen – te dirigeren.’

Wodka
‘In Krasnodar, in het zuidoosten van Europees Rusland, historisch een belangrijke kozakkenvesting, wordt regelmatig een groot festival georganiseerd waar kozakken van over de hele wereld naartoe komen. Weet je hoe ze elkaar begroeten? Ze zingen elkaar toe. Door de manier van zingen weet iedereen meteen waar de ander vandaan komt: oh, jij komt uit Siberië, jij komt Tsjetsjenië, jij bent een Russische emigrant uit Amerika. En jij? Een Nederlander? Daar ben ik geïnitieerd, tot kozak geridderd. Ik kreeg een oud zwaard onder mijn neus geduwd met daarop een limonadeglas, tot aan de rand gevuld met wodka. Ik moest het leegdrinken zonder het met mijn handen aan te raken. Dat lukte. Ik ging out. Ze schudden mij wakker. “Fruit eten! Je moet zingen, dirigeren!” Als je wat dieper in het glas kijkt merk je dat het helemaal niet om die wodka gaat, maar om het tonen dat je een van hen bent. Zo werd ik officier van het kozakkenregiment. Ik kreeg mijn zwaard mee, een uniform en was nu vaste chef-dirigent van het officiële Don Kozakken Koor Rusland.’

Klinkt allemaal nogal militairistisch…
‘Dat zijn voornamelijk overblijfselen uit het verleden: dappere strijders, bewakers van de Kerk. Na het lange verbod op het dragen van zwaard en uniform tijdens de communistische dictatuur zijn het voor de kozakken nu op de eerste plaats symbolen waarmee ze graag pronken, trots als ze zijn op hun identiteit. Op straat in Moskou herken je de kozak meteen aan zijn uniform en fiere bontmuts. Nog steeds zijn ze als paardrijders door niemand te verslaan, maar net als iedereen reizen kozakken nu ook met de metro en razen over de digitale snelweg.’

In 1993 begon je met het koor. Werd je toen niet geconfronteerd met musici bij wie de schrik van het strenge sovjetregime, de drilcultuur er nog in zat?
‘Ja, misschien… maar verreweg de belangrijkste karaktertrek van kozakken is hun hang naar vrijheid, openheid. Ze stammen immers af van arme, onderdrukte boeren en burgers die als vrijbuiters naar de open steppen trokken. Hun wens tot zelfbeschikking was, is en blijft de kern van hun bestaan. Natuurlijk is discipline belangrijk maar dat hoef ik er niet extra in te wrijven. Mijn zangers zijn allemaal professionals, genieten ook buiten het koor een status met internationale allure, zo ook de instrumentalisten van het State Soloist Ensemble Philharmonia die het koor als vaste partners bijstaan op hun klaterende balalaika’s en domra’s (luiten in alle registers) en de knoppenaccordeon met zijn brede, kleurrijke totaalklank.’

Geen dirigent, een coach
‘Voor mij is het niet belangrijk iemand te wijzen op zijn fouten, maar zijn goede punten eruit te pikken en te accentueren, liefde en respect tonen en vooral doorhebben wat er in elke stem aan mogelijkheden besloten ligt. Ik noem mezelf geen dirigent. Ik ben een coach. Als mijn zangers binnenkomen bij de repetities kijk ik ze altijd in de ogen. Daarin zie ik of iemand ergens mee zit. Als zijn ogen niet goed staan spreek ik hem daarop aan: “wat er ook aan de hand is, laat je gaan, houd vooral niets in!” Ik eis totale openheid. Het karakter, de persoonlijkheid van mijn koorleden, van elk individu moet tot in de fijnste vezels naar buiten komen. Alleen dan kom je tot die intense, veelkleurige en contrastrijke koorklank die ons geluid zo herkenbaar maakt.

Wij specialiseren ons in de koorzang en instrumentale muziek van de kozakken, niet in hun beroemde dansmuziek, al vliegen er tijdens optredens in Rusland heus wel eens sabeldansers over het koor. Liturgische gezangen uit de Russisch-orthodoxe kerk zijn een belangrijk onderdeel van ons programma, die zijn traditioneel, we arrangeren wel wat, maar zijn daar erg terughoudend mee, want het mag wat mij betreft geen schade doen aan de authenticiteit. Kozakken zijn zeer religieus.Tijdens de opnamen van onze jongste cd Christmas in Russia met de Russisch-orthodoxe kerstvespers, was het eerste dat de koorleden deden toen ze de kerk binnenkwamen een kaars branden en een icoon kussen. Ze zijn er zo bij betrokken, alles komt puur vanuit een religieuze beleving. Het mooiste was dat er een priester rondliep die, geïnspireerd door al die bezieling, de kerk en het koor begon te zegenen met wierrook. Een betere ambiance om dit repertoire in te studeren en op te nemen bestaat niet.’

De relatie tussen de kozakken en de Kerk is altijd hecht geweest, beide hebben elkaar cultureel en muzikaal sterk beïnvloed. Historische bronnen melden dat in de kerken in de kozakkenstaat Zaporozje tijdens het voorlezen van het evangelie de kerkgangers hun zwaard half uit de schede trokken als blijk Kerk en land tot het uiterste te willen verdedigen. Een priester had voor de kozakken niet alleen religieuze betekenis, maar was ook leraar, rechter en als het erop aan kwam galoppeerde hij mee in de strijd.

‘Blijven we met de religieuze liederen dicht bij de basis, met volksliedjes gaan we een stapje verder,’ stelt Verhoeff. ‘Dan kijken we eerst naar wat we aan stemmenmateriaal in huis hebben, om van daaruit de melodieën zo goed mogelijk naar voren te laten komen. We hebben ook niet-kozakkenliederen op het programma, zoals de eerder genoemde sovjetliederen en werken van de illustere zigeunertroubadour Peter Leschenko. In Rusland wordt je niet zo snel in een hokje geduwd. Het is er heel goed mogelijk en vooral ook geloofwaardig en gewenst wanneer je een divers repertoire brengt.

We willen meer dan zingen, we duiken in de wereld achter de muziek, kijken naar haar culturele en sociale betekenis, geschiedenis en toekomst. Onze muziek is herkenbaar maar ook nieuw, fris. Zowel de instrumentalisten als de koorleden doen actief mee met de samenstelling van het repertoire. Soms komen ze aanzetten met een kladje waarop ze ‘in het veld’ een oude eenstemmige kozakkenmelodie of -tekst hebben neergeschreven. Die bewerken we dan voor koor. We doen het samen. Je moet als Nederlander niet te eigenwijs zijn.’

Don Kozakken Koor Rusland met solist Evgeny Polikanin en leden van het State Soloist Ensemble Philharmonia:

Vandaag:
Concertgebouw, Amsterdam. Aanvang: 14.15 uur

Verder:
28/12 Schouwburg Agnietenhof, Tiel
29/12 Scheldetheater, Terneuzen
30/12 Theater Heerlen
2/1 RK kerk Sint Anthonius, Chaam