Christmas in Russia: Russisch-orthodoxe Kerstvespers
De Russisch-orthodoxe Kerkmuziek kenmerkt zich door een scala aan uitdrukkingen en stijlen. Het varieert van eenstemmige of meerstemmige (recitatief) koorwerken tot aan de concertstukken, bijvoorbeeld van Tsjaikovski, Rachmaninov of Gretchaninov.
Er is een groot onderscheid tussen de voor de concertzaal gecomponeerde liederen, veelal uit de scholen van Moskou en St. Peterburg, en de gezangen uit de kloostertraditie (meditatief). Er wordt gezongen in de Kerkslavische (Oudrussische) taal.
De geschiedenis van de Russisch-orthodoxe Kerkmuziek begint in de 10e eeuw als het byzantijnse Christendom de hoofdstad van het Oude Rusland bereikt en elementen van de Byzantijnse gezangen al konden worden ingevoerd. Een aantal handschriften van Monofone liturgische gezangen uit het einde van de 11e tot aan de eerste helft van de 15e eeuw zijn wel bewaard gebleven maar door de enorme complexiteit heeft men die nooit kunnen ontcijferen. De gezangen – znamennyj raspev – hebben zich in het zuiden van Rusland anders ontwikkeld als in Noord-Rusland. In de tweede helft van de 15e eeuw ontwikkelde zich “de hoofdvorm” van de znamennyj gezangen – stolpovoj raspev – , waarvan de notatie makkelijker te ontcijferen is. Sinds de 16e eeuw ontwikkelde zich in de Russische Kerk verschillende vormen van polyfone gezangen – strochnoje penije, demestvennoje penije. Na de toetreding van de Oekraïne tot Rusland (1654) stroomden ook Oekraïense, Griekse, Bulgaarse en Poolse tradities de Russisch-orthodoxe kerkmuziek binnen. Vanaf de 18e eeuw werd ook de westerse invloed, met name die van de Italiaanse en Duitse opera, duidelijk merkbaar.
Kerstavond, die de Russisch-orthodoxe kerk aan de vooravond van 7 januari, het feest van de Verschijning van de Heerviert, wordt in de Russische kerken traditioneel de Kerstavond dienst – Vsenoschnoje bdenije – door de plaatselijke pastoor gecelebreerd. De belangrijkste gebeurtenis van de avond voor Kerstmis is de urenlange kerkdienst met veel liederen en met veel lichtprocessies.
Het is een feest van Vreugde. In aansluiting op de diensten in de kerk gaan jonge mensen van huis tot huis, dragen een grote ster en een Kersticoon. Zij feliciteren alle mensen met het kerstfeest en de geboorte van Christus. Daarbij worden dan speciale kerstgezangen (Koljadki) – gebaseerd op religieuze thema’s – in de volkstaal gezongen. Kerstmis is het feest van Gods liefde voor de mens. De boodschap van Kerstmis was ook een inspiratiebron voor vele Russische componisten. Zij creëerden muziek, waarin de diepgang, pathos en emotie, van het kerstverhaal in volle glorie werden getoonzet. Deze opname bevat de avonddienst oftewel de Grote Vespers, een van de mooiste diensten van de Oosterse Orthodoxe rite, met composities van de grootste componisten uit Rusland, Oekraïne en Bulgarije.
Aan het begin van de Grote completen (Velikoje povecherije nr. 1) worden psalmen uit het Oude testament gelezen (psalm 90). Deze psalm beschrijft de zonde en hulpeloosheid van de mens. De Profetie van Jesaja (nr. 2. “S nami Bog”) verkondigd de geboorte van een kind door de Maagd Maria. Tot slot van de completen volgt de Geboorte Kontakion (nr. 3) “vandaag baart de Maagd een kind. De engelen zingen de lofzang met de herders, de wijzen volgen de ster. Want voor ons is geboren het kleine Kind, God vanaf het allereerste begin”.
De celebranten komen door de Heilige Deuren en lopen in processie naar de kerkingang waar de Litanie – een innig gebed tot God om de mens te bevrijden van verdriet en ongeluk – gezongen wordt. De openstaande Heilige deuren symboliseren dat Gods Koninkrijk en het paradijs, door het kerstwonder, voor de mensheid openstaat. De hymne uit het Oude Testament wordt voortgezet met het Lofgezang van Symeon (nr. 4) “Heer, laat uw dienaars in Vrede gaan …”. De celebranten bereiken het centrum van de kerk waar een kleine tafel staat gedekt met vijf broden, wijn en olie. De celebrant zegent de gaven, terwijl hij een gebed uitspreekt ter herdenking aan het wonder waarbij een menigte van vijfduizend mensen worden gevoed met vijf broden. Hier eindigt het eerste gedeelte van de Kerstavonddienst.
Het tweede gedeelte van de Kerstavonddienst , genaamd Utrenja of Metten, begint direct na de proclamatie van de celebrant met de Hymne van de engelen (nr. 5) “Ere zij God in den Hoge” gevolgd door de Grote Litanie (nr. 6). Hierna begint het meest plechtige gedeelte van de Kerstavonddienst. De Hymne “God is de Heer” (nr. 7a) wordt gezongen gevolgd door de Geboorte troparion (nr. 7b). Het koor roept de gelovigen op om God te verheerlijken door het zingen van de Poliyeleos (nr. 8) ‘Prijs de naam van de Heer”. De celebranten, gekleed in prachtige gewaden, komen in zegetocht door de open deuren naar het heilige centrum van de schitterend verlichte kerk. De belangrijkste celebrant, begeleidt met kaarslicht, zegent de hele kerk, terwijl het koor het Loflied zingt (nr. 9) “Wij loven U, o Christus …”. De daarop volgende Hymne “Ot junosti mojeja” (nr. 10) “Sinds mijn jeugd staan velen mij naar het leven, maar Gij, sta mij bij en red mij, mijn Heiland. Degene die Zion haat zal ten schande gemaakt worden door de Heer”. Hierna wordt door de Diaken de Prokimen verkondigd gevolgd door de lezing van het Kerstevangelie (nr. 11). Het koor zingt hierna de Kerststikhira (nr. 12) “Eer aan God in den Hoge en vrede op aarde …”. De Irmosy (nr. 13) beschrijven de vreugde en triomf van de komst van Christus op aarde. De Irmosy verheerlijken ook de Maagd Maria. Tijdens het zingen van deze Irmosy wordt het Evangelieboek gekust en de kerst icoon. Hierna volgt het zingen van de Grote Doxologie (nr. 14) “Glorie aan God in den Hoge …”. Dit lied eindigt met het drievoudig aanroepen: “O heilige God, heilige en onsterfelijke, ontferm u over ons”. Wederom wordt de geboorte verheerlijkt door het zingen van de Geboortetroparion (nr. 15). Na het zingen van twee litanieën - op deze opname wordt alleen de Sugubaja ektenia (nr. 16) gezongen – eindigt het tweede gedeelte van de Grote Vespers. Utverdi Bozhe (nr. 17) de Wegzending (nr. 18) en het Mnogaja Jelta “Nog vele jaren” geven een feestelijk slot aan deze Grote Vespers, begeleidt door het feestelijk geluid van de Kathedrale klokken.
Deze opname is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met de Russisch-Orthodoxe Universiteit van Moskou; priester Andrey Bliznyuk; Diaken Alkesey Zaitsev en Georgy Safonov, regent van het Danilov Klooster te Moskou. De opnamen vonden plaats in Moskou in een van de schitterende Kathedralen: De kerk van de sluier van de Moeder van God in Izmailovo.
Veel dank ben ik verschuldigd aan Sergej Igorevich Nikitin van het Orthodox Encyclopaedia Church Research Centre te Moskou voor het waardevol aanvullen en corrigeren van deze tekst.
